Oliwa z oliwek to produkt tłuszczowy, który przez wiele miesięcy pozostaje w bezpośrednim kontakcie z opakowaniem. Z tego powodu wybór butelki nie jest wyłącznie kwestią wyglądu. Ma znaczenie dla ochrony oliwy przed światłem i tlenem, ale również dla ograniczenia migracji substancji chemicznych z opakowania do żywności.
Jedną z najczęściej omawianych substancji jest bisfenol A — BPA.
Czym jest bisfenol A?
BPA jest związkiem chemicznym stosowanym przede wszystkim do produkcji twardych tworzyw poliwęglanowych oraz żywic epoksydowych używanych między innymi w powłokach puszek, zbiorników i niektórych opakowań mających kontakt z żywnością.
Bisfenol A może w niewielkich ilościach przechodzić z materiału opakowaniowego do jedzenia lub napoju. Proces ten nazywany jest migracją. Może być nasilany przez:
- długi czas przechowywania,
- wysoką temperaturę,
- ekspozycję na słońce,
- zużycie lub uszkodzenie opakowania,
- kontakt z żywnością zawierającą dużo tłuszczu.
W jednym z badań oliwy przechowywane w plastikowych pojemnikach zawierały średnio więcej BPA niż oliwy przechowywane w opakowaniach innych niż plastikowe. Wyższe stężenia obserwowano również przy przechowywaniu trwającym ponad rok. Autorzy zaznaczyli jednak, że ocenione wówczas narażenie pozostawało poniżej obowiązującego wtedy limitu bezpieczeństwa. Od czasu przeprowadzenia tego badania europejskie limity zostały jednak bardzo znacząco zaostrzone.
Ważne: nie każda plastikowa butelka zawiera BPA
Najpopularniejsze jednorazowe butelki PET nie są standardowo produkowane z bisfenolu A. BPA kojarzony jest przede wszystkim z poliwęglanami i żywicami epoksydowymi.
Nie oznacza to jednak, że każdy plastik jest całkowicie obojętny. W zależności od rodzaju tworzywa, dodatków, nakrętki, powłoki, temperatury i czasu przechowywania do tłustej żywności mogą migrować różne związki. Badania nad oliwą przechowywaną w PET pokazują również, że podwyższona temperatura i długi czas przechowywania mogą wpływać zarówno na migrację z opakowania, jak i na pogorszenie właściwości chemicznych oraz sensorycznych oliwy.
Dlatego hasło „plastik” obejmuje bardzo różne materiały, ale w przypadku produktu premium, przechowywanego przez wiele miesięcy, zasada ostrożności przemawia za wyborem ciemnego szkła lub odpowiedniej metalowej puszki przeznaczonej do oliwy.
Jak BPA wpływa na organizm człowieka?
Bisfenol A jest określany jako substancja zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego. Może naśladować działanie hormonów, wiązać się z receptorami hormonalnymi oraz zakłócać naturalne sygnały odpowiedzialne za rozwój, metabolizm i rozrodczość.
Europejska Agencja Chemikaliów klasyfikuje BPA jako substancję toksyczną dla rozrodczości oraz zidentyfikowaną jako zaburzającą funkcjonowanie układu hormonalnego człowieka.
1. Układ hormonalny
Hormony sterują między innymi:
- dojrzewaniem,
- płodnością,
- pracą tarczycy,
- metabolizmem,
- rozwojem mózgu,
- reakcjami odpornościowymi.
Substancja hormonalnie czynna może działać nawet przy małych stężeniach, szczególnie gdy narażenie następuje w krytycznych okresach rozwoju, takich jak ciąża, życie płodowe i wczesne dzieciństwo. Skutki ekspozycji mogą pojawić się dopiero po wielu latach.
2. Układ odpornościowy
W swojej ponownej ocenie z 2023 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał układ odpornościowy za najbardziej wrażliwy na działanie BPA. EFSA ustaliła tolerowane dzienne pobranie na poziomie zaledwie 0,2 nanograma na kilogram masy ciała dziennie — 20 000 razy niżej niż wcześniejsza wartość tymczasowa.
EFSA stwierdziła również, że szacowana ekspozycja żywieniowa stanowi problem zdrowotny dla wszystkich grup wiekowych.
3. Płodność kobiet i mężczyzn
Badania wskazują na możliwe związki BPA z zaburzeniami funkcjonowania jajników, rezerwy jajnikowej, dojrzewania pęcherzyków i odpowiedzi hormonalnej. Dowody epidemiologiczne nie są jednak jednakowo mocne dla wszystkich chorób i nie zawsze pozwalają potwierdzić bezpośredni związek przyczynowy.
W przypadku mężczyzn metaanaliza badań epidemiologicznych wykazała związek wyższego narażenia na BPA z niższą koncentracją i całkowitą liczbą plemników oraz zmianami w poziomie hormonów płciowych. Autorzy podkreślili jednak ograniczenia dostępnych badań.
4. Rozwój mózgu i zachowanie dzieci
Badania obserwacyjne łączyły ekspozycję prenatalną na BPA ze zmianami zachowania, samokontroli, uwagi i niektórych elementów rozwoju neurologicznego dzieci. Wyniki poszczególnych badań nie zawsze są zgodne i zależą między innymi od płci dziecka, okresu ekspozycji i metody pomiaru, ale stanowią powód do szczególnej ostrożności w czasie ciąży.
5. Metabolizm
Badania toksykologiczne i epidemiologiczne wskazują również na potencjalny związek BPA z zaburzeniami przemiany glukozy i tłuszczów, masą ciała oraz ryzykiem chorób metabolicznych. W przypadku badań obserwacyjnych trzeba jednak pamiętać, że wykazanie związku statystycznego nie zawsze oznacza udowodnienie, że to BPA było bezpośrednią przyczyną choroby.
Kto jest najbardziej zagrożony?
Kobiety w ciąży i rozwijający się płód
To najbardziej wrażliwa grupa, ponieważ układ hormonalny steruje rozwojem narządów, mózgu, układu rozrodczego i odpornościowego. Nawet krótka ekspozycja w krytycznym momencie rozwoju może mieć większe znaczenie niż podobna ekspozycja u dorosłego człowieka.
Niemowlęta i małe dzieci
Dzieci mają niższą masę ciała, intensywnie rozwijające się organy i niedojrzałe mechanizmy metabolizowania niektórych substancji. Dlatego ta sama ilość związku chemicznego może oznaczać większą dawkę w przeliczeniu na kilogram masy ciała.
Osoby planujące potomstwo
Dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Dostępne badania wskazują, że BPA może wpływać na hormony rozrodcze, komórki jajowe, funkcję jajników, jakość nasienia i wczesny rozwój zarodka.
Osoby regularnie narażone z wielu źródeł
BPA może pochodzić nie tylko z opakowań żywności, ale również z paragonów termicznych, powłok puszek, tworzyw poliwęglanowych i innych produktów codziennego użytku. Liczy się więc suma ekspozycji z wielu źródeł.
Europa powiedziała BPA „nie”
W grudniu 2024 roku Komisja Europejska przyjęła zakaz stosowania BPA w materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Przepisy obejmują między innymi niektóre tworzywa, powłoki puszek, butelki wielokrotnego użytku i sprzęt mający kontakt z żywnością. Dla większości produktów przewidziano okresy przejściowe.
Zakaz obejmuje również inne niebezpieczne bisfenole, aby BPA nie było automatycznie zastępowane związkiem o podobnym działaniu hormonalnym lub toksycznym dla rozrodczości.
Dlaczego oliwa zasługuje na szkło?
Dobra oliwa extra virgin jest produktem wrażliwym na światło, tlen i wysoką temperaturę. Ciemna szklana butelka:
- ogranicza kontakt oliwy ze światłem,
- nie wymaga plastyfikatorów,
- jest chemicznie stabilna,
- nie pochłania zapachów,
- lepiej podkreśla charakter produktu premium,
- może być ponownie wykorzystana lub poddana recyklingowi.
Szkło nie rozwiązuje wszystkich problemów — oliwę nadal trzeba przechowywać w chłodnym i ciemnym miejscu — ale stanowi rozsądny wybór zarówno dla ochrony produktu, jak i ograniczenia kontaktu żywności z tworzywami.
Wniosek
Nie każda plastikowa butelka zawiera BPA i nie każda oliwa sprzedawana w plastiku automatycznie stanowi zagrożenie. Nie należy więc straszyć konsumentów ani upraszczać nauki.
Jednocześnie BPA jest oficjalnie uznawany w Europie za substancję zaburzającą układ hormonalny i toksyczną dla rozrodczości. Najnowsza ocena EFSA wskazuje, że obecne narażenie żywieniowe może stanowić problem zdrowotny we wszystkich grupach wiekowych, a szczególną ochroną należy objąć kobiety w ciąży, dzieci oraz osoby planujące potomstwo.
W przypadku oliwy premium, która pozostaje w opakowaniu przez wiele miesięcy, ciemne szkło jest wyborem odpowiedzialnym, bezpiecznym i zgodnym z charakterem produktu.
Dobra oliwa powinna być chroniona nie tylko przed światłem i tlenem. Powinna być również przechowywana w opakowaniu, któremu możemy zaufać.